नयाँ दिल्ली। सन् २०२६ मा करिब ६४ अर्ब अमेरिकी डलर (युएसडी) बराबर रहेको भारतको सेमिकन्डक्टर बजार सन् २०३५ सम्ममा तीन गुणाभन्दा बढीले वृद्धि भई २०० अर्ब अमेरिकी डलर पुग्ने प्रक्षेपण गरिएको छ। भारत केवल निर्माण क्षमता अभिवृद्धिमा मात्र सीमित नरही एकीकृत सेमिकन्डक्टर इकोसिस्टम (पारिस्थितिक प्रणाली) निर्माणतर्फ अग्रसर भएसँगै यो अभूतपूर्व वृद्धि सम्भव हुने प्रतिवेदनले औँल्याएको छ। अन्तर्राष्ट्रिय परामर्शदाता संस्था इवाई (ईवाई) र इन्डिया इलेक्ट्रोनिक्स एन्ड सेमिकन्डक्टर एसोसिएसन (आईइएसए) द्वारा संयुक्त रूपमा जारी गरिएको ‘सेमिकोन इन्डिया २.०: क्षमता निर्माणदेखि इकोसिस्टम नेतृत्वसम्म’ शीर्षकको विशेष प्रतिवेदनमा यी तथ्यहरू सार्वजनिक गरिएका हुन्।
प्रतिवेदनका अनुसार भारतको सेमिकन्डक्टर बजार सन् २०२१ मा करिब २७ अर्ब अमेरिकी डलर रहेकोमा सन् २०२६ सम्म आइपुग्दा बढेर ६४ अर्ब अमेरिकी डलर पुगेको छ। विश्वव्यापी आपूर्ति शृङ्खला (सप्लाई-चेन) को पुनर्संरचना तथा आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (एआई), डिजिटल पूर्वाधार, मोबिलिटी (सवारी साधन) र एड्भान्स म्यानुफ्याक्चरिङका क्षेत्रमा सेमिकन्डक्टरको बढ्दो मागले भारतलाई विश्वव्यापी सेमिकन्डक्टर भ्यालु-चेनमा आफ्नो उपस्थिति अझ गहिरो बनाउने ऐतिहासिक अवसर सिर्जना गरिदिएको छ।
इन्डिया सेमिकन्डक्टर मिसन १.० र सेमिकोन इन्डिया २.० को उपलब्धि
भारत सरकारले ७६,००० करोड भारतीय रुपैयाँको आर्थिक विनियोजनसहित सुरु गरेको इन्डिया सेमिकन्डक्टर मिसन (आइएसएम) १.० अन्तर्गत हालसम्म करिब १.६४ लाख करोड भारतीय रुपैयाँको कुल लगानीमा १२ वटा सेमिकन्डक्टर निर्माण आयोजनाहरू स्वीकृत भइसकेका छन्। यी स्वीकृत आयोजनाहरूमा:
१ वटा सिलिकन फ्याब
२ वटा कम्पाउन्ड सेमिकन्डक्टर फ्याब
९ वटा असेम्ब्ली, टेस्टिङ, मार्किङ एन्ड प्याकेजिङ (एटीएमपी/ओएसएटी) सुविधाहरू समावेश छन्।
प्रतिवेदन अनुसार यस कार्यक्रमको नतिजा स्वरूप हालसम्म २३ वटा चिप ‘टेप-आउट्स’ भइसकेका छन् भने ३ वटा सेमिकन्डक्टर युनिटले उत्पादन र निर्यातसमेत सुरु गरिसकेका छन्। हाल विश्वव्यापी सेमिकन्डक्टर डिजाइन प्रतिभाको करिब २० प्रतिशत हिस्सा भारतमै रहेकाले डिजाइन क्षेत्रमा भारतको पकड झनै बलियो बनेको छ।
यसै जगमा उभिएर भारत सरकारले जुलाई २०२६ मा १,२७,५०० करोड भारतीय रुपैयाँको थप बजेटसहित ‘सेमिकोन इन्डिया २.०’ को घोषणा गरेको छ। दोस्रो चरणको यो कार्यक्रमले ६ वटा मुख्य स्तम्भहरूलाई समेटेको छ:
१. चिप डिजाइन
२. सेमिकन्डक्टर सामग्री र उपकरण
३. फ्याब्रिकेसन
४. एड्भान्स प्याकेजिङ
५. अनुसन्धान र विकास
६. जनशक्ति र प्रतिभा निर्माण
प्रतिवेदनका अनुसार सेमिकोन २.० ले फ्याब र प्याकेजिङभन्दा अघि बढेर सेमिकन्डक्टर-ग्रेडका सामाग्री, स्पेसियालिटी केमिकल्स, ग्यास, सब्सट्रेट्स, उपकरण, टेस्टिङ पूर्वाधार र डिजाइनको व्यवसायीकरणसम्म सहयोग विस्तार गर्ने लक्ष्य राखेको छ।
बजार संरचना, आयात र इलेक्ट्रोनिक्स क्षेत्रको उछाल
भारतको सेमिकन्डक्टर बजारमा हाल विभिन्न क्षेत्रको योगदान निम्न अनुसार रहेको छ:
- कन्ज्युमर इलेक्ट्रोनिक्स (उपभोक्ता इलेक्ट्रोनिक्स): ३० प्रतिशत
- अटोमोटिभ (सवारी साधन) क्षेत्र: १६ प्रतिशत
- औद्योगिक प्रयोग: १५ प्रतिशत
अन्य उदीयमान क्षेत्रहरू: आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (एआई), डाटा सेन्टर, टेलिकम्युनिकेसन, इलेक्ट्रिक मोबिलिटी र एड्भान्स म्यानुफ्याक्चरिङ।
भारतको सेमिकन्डक्टर आयात आर्थिक वर्ष २०१७ मा ५.७ अर्ब अमेरिकी डलर रहेकोमा आर्थिक वर्ष २०२५ सम्म आइपुग्दा वार्षिक २३ प्रतिशतको चक्रवर्ती वृद्धिदर (सीएजीआर) ले बढेर ३०.३ अर्ब अमेरिकी डलर पुगेको छ। यसले देशभित्रै फ्याब्रिकेसन निर्माण गर्नुपर्ने आवश्यकतालाई प्रस्ट पार्छ।
यसैबीच भारतको समग्र इलेक्ट्रोनिक्स उत्पादन क्षेत्रमा पनि ठूलो उछाल आएको छ। कुल इलेक्ट्रोनिक्स उत्पादन आर्थिक वर्ष २०१५ मा १.९ लाख करोड भारतीय रुपैयाँ रहेकोमा आर्थिक वर्ष २०२५ मा ६ गुणाले बढेर ११.३ लाख करोड भारतीय रुपैयाँ पुगेको छ। यस अवधिमा आन्तरिक म्यानुफ्याक्चरिङ ७ गुणा र निर्यात ११ गुणाले बढेको छ।
उद्योग विज्ञहरूको प्रतिक्रिया
इन्डिया इलेक्ट्रोनिक्स एन्ड सेमिकन्डक्टर एसोसिएसन (आईइएसए) का अध्यक्ष अशोक चान्डकका अनुसार:
“भारतसँग अब आफ्ना इन्जिनियरिङ प्रतिभा, इलेक्ट्रोनिक्सको माग, डिजाइन क्षमता र उदीयमान उत्पादन क्षमतालाई लचिलो विश्वव्यापी आपूर्ति-शृङ्खला साझेदारीसँग जोड्ने अद्वितीय अवसर छ। आगामी चरण कार्यन्वयन, नवप्रवर्तन, प्रविधिको व्यवसायीकरण, स्वदेशी आइपी (आईपी), विशिष्ट प्रतिभा र इकोसिस्टमको गहिराइले परिभाषित हुनेछ। भारत सेमिकन्डक्टर महत्वाकांक्षाभन्दा माथि उठिसकेको छ; अबको अवसर भनेको यस्तो इकोसिस्टम बनाउनु हो जसमा विश्वले विश्वास गरोस्, भारतको स्वामित्व होस् र भावी पुस्ताले यसलाई अझ विस्तार गर्न सकून्।”
इवाई (ईवाई) इन्डियाकी पार्टनर तथा सेमिकन्डक्टर ट्याक्स लिडर आयशा अली हुसैनीले भनिन्:
“भारतसँग बजारको आकार, इन्जिनियरिङ प्रतिभा र नीतिगत गतिको शक्तिशाली संयोजन छ। द्रुत रूपमा विस्तार भइरहेको इलेक्ट्रोनिक्स इकोसिस्टमले यस अवसरलाई अझ बलियो बनाएको छ… अबको प्राथमिकता भनेको यो आकारलाई गहिरो सेमिकन्डक्टर भ्यालु-एडिसनमा बदल्नु हो। आगामी दशकमा अनुमानयोग्य कर तथा नियामक वातावरण, केन्द्रीय र राज्य नीतिहरूबीचको मजबुत समन्वय र उदीयमान प्रविधिलाई लक्षित सहयोगले परियोजनाको व्यावसायिकतालाई बढाउनेछ।”
विश्वका शीर्ष ५ सेमिकन्डक्टर देश र कम्पनीहरू
सेमिकन्डक्टरको विश्वव्यापी इकोसिस्टम अति नै विशिष्टीकृत छ। डिजाइनदेखि आपूर्ति शृङ्खलासम्म विश्वका शीर्ष ५ देश र कम्पनीहरूको सूची निम्न अनुसार छ:
शीर्ष ५ देश/क्षेत्रहरू:
१. ताइवान : विश्वको सबैभन्दा उन्नत चिप फ्याब्रिकेसन हब। टिएसएमसी मार्फत विश्वका ६०% भन्दा बढी र ९०% भन्दा बढी अत्याधुनिक (<५ एनएम) चिपहरू ताइवानमै बन्छन्।
२. संयुक्त राज्य अमेरिका : चिप डिजाइन, आईपी, सफ्टवेयर (ईडीए टुल्स) र अत्याधुनिक उपकरणमा विश्वव्यापी नेता (जस्तै: एनभिडिया, इन्टेल, एएमडी, एप्लाइड म्याटेरियल्स)।
३. दक्षिण कोरिया : मेमोरी चिप्स (ड्रम र नान्ड फ्ल्यास) को विश्वकै सबैभन्दा ठूलो उत्पादक (सामसुङ र एसके हाइनिस्क)।
४. जापान : सेमिकन्डक्टर सामाग्री (सिलिकन वाफर्स, फोटोरेसिस्ट, क्यामिकल्स) र विशिष्ट उपकरण निर्माणमा एकाधिकार जस्तै पकड।
५. नेदरल्यान्ड्स : अत्याधुनिक चिप बनाउन चाहिने इयुभी लिथोग्राफी मेसिन बनाउने विश्वकै एक मात्र देश (एएसएमएल कम्पनी)।
शीर्ष ५ कम्पनीहरू (डिजाइनदेखि सप्लाई इकोसिस्टमसम्म):
१. टिएसएमसी (ताइवान): विश्वकै सबैभन्दा ठूलो पियोर-प्ले फाउन्ड्री (चिप निर्माण गर्ने कम्पनी)।
२. एनभिडिया (अमेरिका): एआई र जिपियु डिजाइनमा विश्वव्यापी एकाधिकार भएको फ्याबलेस कम्पनी।
३. सामसुङ इलेक्ट्रोनिक्स (दक्षिण कोरिया): मेमोरी चिप उत्पादन र फाउन्ड्री दुवैमा अग्रणी।
४. एएसएमएल (नेदरल्यान्ड्स): अत्याधुनिक लिथोग्राफी उपकरण निर्माण गर्ने विश्वकै एकमात्र खेलाडी।
५. इन्टेल (अमेरिका) / ब्रोडकम : एकीकृत डिजाइन र फ्याब्रिकेसन क्षमता भएका विशाल औद्योगिक निकायहरू।
भारतको कदमप्रति विश्वको प्रतिक्रिया र खुसी हुने देशहरू
भारतले सेमिकन्डक्टर क्षेत्रमा लिएको आक्रामक नीति र सेमिकोन २.० को घोषणालाई विश्वभर सकारात्मक तर रणनीतिक रूपमा नियालिएको छ।
खुसी हुने र सहयोग गर्ने देशहरू:
संयुक्त राज्य अमेरिका : अमेरिका-भारत आईसीईटी (इन्सिएटिभ अन क्रिटिकल एन्ड इमर्जिङ टेक्नोलोजी) अन्तर्गत अमेरिकाले भारतको सेमिकन्डक्टर यात्रालाई पूर्ण समर्थन गरेको छ। चीनमाथिको निर्भरता घटाउन र ‘फ्रेन्डसोरिङ’ (साझा लोकतान्त्रिक मूल्य भएका देशहरूमा आपूर्ति शृङ्खला सार्ने नीति) का लागि अमेरिका भारतको विकासबाट सबैभन्दा बढी खुसी छ।
जापान र ताइवान: ताइवानका टिएसएमसी र फक्सकन जस्ता कम्पनीहरू तथा जापानी सामाग्री आपूर्तिकर्ताहरूले भारतमा लगानी बढाइरहेका छन्। ताइवान स्ट्रेट (ताइवान जलडमरूमध्य) मा युद्धको जोखिम रहेकाले ताइवानी कम्पनीहरू भारतलाई सुरक्षित विकल्प मान्छन्।
युरोपेली सङ्घ (ईयू): युरोपले पनि भारतसँग प्रविधि र आपूर्ति शृङ्खला सम्झौता गरेर आफ्नो डिजिटल अर्थतन्त्रलाई सुरक्षित बनाउन चाहेको छ।
भारतको विकासबाट कुन देशलाई बढी चुनौती र त्रास?
भारतको सेमिकन्डक्टर इकोसिस्टमको द्रुत विकासबाट सबैभन्दा बढी खतरा र त्रास चीनले महसुस गरेको छ।
कारणहरू:
१. लेगासी चिप्स र प्याकेजिङमा प्रतिस्पर्धा: चीनले हाल विश्वव्यापी ‘लेगासी चिप्स’ (२८ एनएम वा सोभन्दा माथि) र असेंब्ली/प्याकेजिङ (एटीएमपी) मा प्रभुत्व जमाएको छ। भारतले सेमिकोन २.० मार्फत तिनै क्षेत्रमा भारी अनुदान दिएपछि पश्चिमा लगानी चीनबाट डाइभर्ट भई भारततर्फ आकर्षित भइरहेको छ।
२. सप्लाई-चेन एकाधिकारको अन्त्य: चीनले इलेक्ट्रोनिक्स र सेमिकन्डक्टर सप्लाई-चेनलाई भूराजनीतिक हतियारका रूपमा प्रयोग गर्दै आएको थियो। भारतको उदयले चीनको यो बार्गेनिङ पावर (वार्ता शक्ति) लाई कमजोर बनाउँछ।
३. ताइवान र दक्षिण कोरियाको आंशिक चासो: ताइवान र दक्षिण कोरियाले तत्काल भारतलाई साझेदार माने पनि दीर्घकालमा भारत आफैँ ठूलो फ्याब्रिकेसन हब बनेमा आफ्ना फाउन्ड्रीहरूको बजार खोसिने सामान्य प्रतिस्पर्धी चिन्ता उनीहरूमा पनि छ।
भारतका मुख्य चुनौती र अवसरहरू
चुनौतीहरू :
१. अत्यधिक पुँजी र पूर्वाधारको कमी: एउटा अत्याधुनिक सेमिकन्डक्टर फ्याब बनाउन १० देखि २० अर्ब डलर लाग्छ। साथै, निर्बाध बिजुली, अति-शुद्ध पानी र धुलारहित सफा कोठाको निरन्तर आपूर्ति भारतका लागि अझै ठूलो भौतिक चुनौती हो।
२. अत्याधुनिक प्रविधिको अभाव: भारत हाल २८ एनएम वा सोभन्दा माथिका लिगेसी नोडहरू र प्याकेजिङमा केन्द्रित छ। ३ एनएम वा २ एनएमका अग्रणी चिप्स बनाउन भारतसँग प्रविधि र अनुभवको कमी छ।
३. सामग्री र उपकरणमा बाह्य निर्भरता: सिलिकन वाफर्स, फोटोरेसिस्ट क्यामिकल्स र लिथोग्राफी मेसिनका लागि भारत अझै पनि जापान, नेदरल्यान्ड्स र अमेरिकामा पूर्ण निर्भर छ।
अवसरहरू :
१. डिजाइन प्रतिभा : विश्वका २०% चिप डिजाइन इन्जिनियर भारतीय हुन्। भारतले ‘फ्याबलेस’ डिजाइन क्रान्ति गर्न सक्छ।
२. विशाल आन्तरिक बजार: भारतको आफ्नै अटोमोटिभ, ईभी, स्मार्टफोन र एआई बजारले सेमिकन्डक्टरको ठूलो खपत सुनिश्चित गर्छ।
३. कम्पाउन्ड सेमिकन्डक्टर र एड्भान्स प्याकेजिङ: सिलिकन फ्याबभन्दा कम्पाउन्ड सेमिकन्डक्टरमा कम लगानीमा छिटो सफलता पाउन सकिने ठूलो अवसर छ।
सन् २०३५ को विश्वव्यापी प्रक्षेपण र भारतको स्थान
विश्वव्यापी सेमिकन्डक्टर बजार सन् २०३० सम्ममा १ ट्रिलियन (१० खर्ब) अमेरिकी डलर र सन् २०३५ सम्ममा करिब १.३ देखि १.५ ट्रिलियन अमेरिकी डलर पुग्ने अनुमान गरिएको छ।
सन् २०३५ मा प्रमुख देशहरूको अनुमानित बजार/उत्पादन अवस्था:
- संयुक्त राज्य अमेरिका: ~$३५००-४०० अर्ब डलर (डिजाइन, आईपी र उच्च प्रविधिको फ्याबमा वर्चस्व)।
- चीन: ~$३००-३५० अर्ब डलर (आन्तरिक खपत र लेगासी चिप्सको ठूलो उत्पादक)।
- ताइवान: ~$२००-२५० अर्ब डलर (फाउन्ड्री र फ्याब्रिकेसनको मुख्य केन्द्र)।
- भारत: $२०० अर्ब डलर (बजार खपत र उदीयमान म्यानुफ्याक्चरिङ/प्याकेजिङ हब)।
- दक्षिण कोरिया: ~$१८०-२०० अर्ब डलर (मेमोरी र फाउन्ड्री)।
भारतको स्थान: सन् २०३५ सम्म भारत विश्वको पाचौँ ठूलो सेमिकन्डक्टर बजार र म्यानुफ्याक्चरिङ इकोसिस्टमका रूपमा स्थापित हुनेछ। विश्वव्यापी सेमिकन्डक्टर खपतको करिब १२ देखि १५ प्रतिशत हिस्सा भारत एक्लैले ओगट्नेछ।
‘रेयर अर्थ वार’ (दुर्लभ खनिज युद्ध) र भारतको आगामी योजना
सेमिकन्डक्टर निर्माणको सबैभन्दा ठूलो भूराजनीतिक लडाइँ ‘दुर्लभ खनिज’ र क्रिटिकल मिनरल्समा टिकेको छ।
दुर्लभ खनिज युद्ध :
चीनले विश्वको करिब ७०% दुर्लभ खनिज उत्खनन र ९०% प्रशोधनमा एकाधिकार जमाएको छ। सेमिकन्डक्टर र पावर इलेक्ट्रोनिक्सका लागि आवश्यक ग्यालियम, जर्मेनियम र एन्टिमोनीको निर्यातमा चीनले प्रतिबन्ध लगाएपछि विश्वव्यापी चिप उद्योग संकटमा परेको छ। ग्यालियम आर्सेनाइड र ग्यालियम नाइट्राइड बिना कम्पाउन्ड सेमिकन्डक्टर, ५जी चिप्स र ईभी पावर ट्रेन बनाउन असम्भवप्रायः छ।
भारतको रणनीति र आगामी खाका :
चीनको यो ‘रेयर अर्थ ब्ल्याकमेलिङ’ बाट बच्न र सेमिकन्डक्टर इकोसिस्टम टिकाउन भारतले निम्न योजनाहरू अघि सारेको छ:
- १. नेसनल क्रिटिकल मिनरल्स मिसन : भारत सरकारले देशभित्रै रहेका २४ वटा महत्त्वपूर्ण खनिजहरू (जस्तै: लिथियम, कोबाल्ट, ग्यालियम, रेयर अर्थ्स) को उत्खनन र प्रशोधनका लागि विशेष मिसन सुरु गरेको छ।
- २. क्वाड र बहुपक्षीय साझेदारी: भारतले अमेरिका, अस्ट्रेलिया र जापानसँग मिलेर ‘क्रिटिकल एन्ड इमर्जिङ टेक्नोलोजी’ सम्झौता अन्तर्गत दुर्लभ खनिजको वैकल्पिक आपूर्ति शृङ्खला बनाइरहेको छ। अस्ट्रेलियाबाट कच्चा खनिज ल्याएर भारतमा प्रशोधन गर्ने योजना छ।
- ३. इन्डियन रेयर अर्थ्स लिमिटेड (आइआरइएएल को आधुनिकीकरण: सरकारी स्वामित्वको आइआरइएएललाई पुनर्संरचना गरी सेमिकन्डक्टर-ग्रेडको ग्यालियम र जर्मेनियम पुनरुत्पादन गर्न भनिएको छ।
- ४. ई-वेस्ट रिसाइक्लिङ र कम्पाउन्ड फ्याब: भारतले पुराना इलेक्ट्रोनिक्स फोहोरबाट दुर्लभ खनिजहरू निकाल्ने प्रविधिलाई प्रोत्साहन दिएको छ भने सेमिकोन २.० अन्तर्गत सिलिकन कार्बाइड (सिलिकन कार्बाइड) र ग्यालियम नाइट्राइड (गाएन) कम्पाउन्ड फ्याबहरूलाई विशेष अनुदान छुट्याएको छ।
निष्कर्ष
इवाई-आईइएसए प्रतिवेदनले स्पष्ट पारेको छ कि भारत अब सेमिकन्डक्टरको केवल ‘महत्वाकांक्षी देश’ मात्र रहेन, यो विश्वव्यापी आपूर्ति शृङ्खलाको एउटा परिपक्व र अपरिहार्य केन्द्र बन्ने दिशातर्फ द्रुत गतिमा अघि बढेको छ। ६४ अर्ब डलरबाट सन् २०३५ सम्म २०० अर्ब डलर पुग्ने लक्ष्य हासिल गर्न भारतले फ्याब्रिकेसन, एड्भान्स प्याकेजिङ, स्वदेशी आइपी र दुर्लभ खनिजको प्रशोधनमा सन्तुलन मिलाउनुपर्नेछ।
चीनसँगको ‘रेयर अर्थ वार’ र अमेरिकाको रणनीतिक समर्थनको बीचमा उभिएर भारतले आफ्नो इन्जिनियरिङ प्रतिभा र विशाल आन्तरिक बजारलाई हतियार बनाएको छ। यदि भारतले सेमिकोन २.० को कार्यान्वयन, पूर्वाधार विकास र प्रतिभा निर्माणलाई यो गतिमा कायम राख्न सक्यो भने, सन् २०३५ सम्ममा भारत विश्वको अग्रणी सेमिकन्डक्टर पावरहाउस बन्ने
यो खबर पढेर तपाईलाई कस्तो महसुस भयो ?
