ब्रसेल्स। सेप्टेम्बर ४ मा दक्षिण पूर्वी भारतको श्रीहरिकोटाबाट जीएसएलभी(एफ१७ मा भारतले ईओएस(०५ को प्रक्षेपण गर्नु एउटा राम्रो उदाहरण हो। यसले नयाँ दिल्लीलाई पृथ्वी अवलोकनमा युरोपसँग समान स्तरमा राख्दैन, तर यसले एउटा महत्त्वपूर्ण क्षमता थप्छस् भारतीय अन्तरिक्ष अनुसन्धान सङ्गठन ९इसरो० का अनुसार, पृथ्वीसँग सिंक्रोनाइज गरिएको कक्षाबाट सञ्चालन गर्न डिजाइन गरिएको भारतको पहिलो इमेजिङ उपग्रह।

उपग्रहले ईओएस(०३ लाई प्रतिस्थापन गर्दछ, जुन अगस्ट २०२१ मा जीएसएलभी(एफ१० रकेट बोक्न असफल हुँदा हराएको थियो।

उदीयमान अन्तरिक्ष शक्तिको लागि यो किन महत्त्वपूर्ण छरु कम(पृथ्वी(कक्ष उपग्रहहरूले सामान्यतया उच्च(रिजोल्युसन छविहरू प्रदान गर्छन्, तर तिनीहरू अपेक्षाकृत छोटो अवधिको लागि मात्र दिइएको क्षेत्रबाट पार गर्छन्। ३६,००० किलोमिटरको उचाइमा अवस्थित ईओएस(०५ ले धेरै ठूलो क्षेत्रलाई अवलोकन अन्तर्गत राख्न सक्छ र धेरै पटक उही क्षेत्रमा फर्कन सक्छ।

यसले गर्दा तटीय क्षेत्रहरूमा लामो समयसम्म चक्रवात, बाढी, आगलागी, कृषि वा गतिविधिको निगरानी गर्न सम्भव हुन्छ।

क्षमताभन्दा बाहिर, प्रश्न यो हो कि सङ्कट आउँदा जानकारी कसले नियन्त्रण गर्छ।

भारतको लागि, आफ्नै उपग्रहहरू, घरेलु प्रक्षेपण प्रणालीहरू र आफ्नै अवलोकन तालिका बनाउने क्षमता हुनु भनेको आफ्नो क्षेत्र, यसको सिमाना र हिन्द महासागरमा के भइरहेको छ भनेर बुझ्न विदेशी प्रदायकहरूमा कम भर पर्नु हो। यो प्राविधिक सार्वभौमिकताको प्रश्न हो।

यसको विपरीत, युरोपले फरक बाटो अपनाएको छ।

यसको वास्तुकला फराकिलो र अधिक विविध छ। कोपर्निकसले जमिन, महासागर र वायुमण्डल अवलोकन गर्न धेरै सेन्टिनेल उपग्रहहरूलाई संयोजन गर्दछ।

मौसम विज्ञान उपग्रहहरूको शोषणको लागि युरोपेली सङ्गठन ९युमेटस्याट० ले मेटियोस्याट सञ्चालन गर्दछ, जबकि मेटियोस्याट तेस्रो पुस्ताले ईओएस(०५ जस्तै उचाइबाट निरन्तर मौसम विज्ञान अनुगमन प्रदान गर्दछ। एमटीजी(एसज्ञ उपग्रहमा जुलाई २०२५ मा प्रक्षेपण गरिएको सेन्टिनेल(४ ले युरोप र उत्तरी अफ्रिकामा वायुमण्डलीय प्रदूषणको प्रति घण्टा अवलोकनहरू पनि थप्छ।

प्रणालीहरू बराबर छैनन्। युरोपले राडार, अप्टिकल इमेजिङ, मौसम विज्ञान र वायुमण्डलीय मापनलाई संयोजन गर्न सक्षम बहुराष्ट्रिय पारिस्थितिक प्रणाली निर्माण गरेको छ। भारत घरेलु रूपमा सकेसम्म धेरै महत्त्वपूर्ण क्षमताहरू उपलब्ध गराउने उद्देश्यले बढी केन्द्रित मोडेलतर्फ अघि बढिरहेको छ।

दुई बीचको प्रतिस्पर्धा ठ्याक्कै लाभदायक हुन सक्छ किनभने दुवैलाई एक अर्काको नक्कल गर्न आवश्यक छैन।

भारतले लन्चर, पृथ्वी अवलोकन, नेभिगेसन, क्रुड मिसन र भविष्यको अन्तरिक्ष स्टेशन विकास गर्न चाहन्छ। युरोपले तेस्रो देशहरूमा निर्भर नगरी आफ्नै औद्योगिक स्वायत्तता र रणनीतिक सम्पत्तिहरू कायम राख्ने क्षमता जोगाउन आवश्यक छ।

केही व्यावसायिक सम्झौताहरूमा, तिनीहरूले प्रत्यक्ष प्रतिस्पर्धा गर्नेछन्। अरूमा, तिनीहरूले पहिले नै गरे जस्तै, तिनीहरूको सम्बन्धित शक्तिहरूको प्रयोग गर्नेछन्।

डिसेम्बर २०२४ मा, भारतले पीएसएलभी(एक्सएल रकेटमा युरोपेली प्रोबा(३ सौर्य अवलोकन मिसन सुरु गर्‍यो। युरोपेली अन्तरिक्ष एजेन्सी ९ईएसए० र इसरोले मानव र रोबोटिक अन्वेषण, अन्तरिक्ष यात्री प्रशिक्षण, अन्तरिक्ष सञ्चालन र अन्तरसञ्चालनमा पनि सहयोग विस्तार गरेका छन्।

सेप्टेम्बर १० मा पेरिसमा हस्ताक्षर गरिएको पत्रहरूको आदानप्रदानले अन्तरिक्ष मौसम र बाह्य अन्तरिक्ष गतिविधिहरूको दिगोपन थप्दै, जनवरी ८, २०३२ सम्म आफ्नो सहयोग ढाँचा विस्तार गरेको छ।

पृथ्वी अवलोकनमा सहयोग अझ पुरानो छ। २०१८ देखि, युरोपेली आयोग र भारतको अन्तरिक्ष विभागले कोपर्निकस र चयन गरिएका भारतीय नागरिक उपग्रहहरू बीच डेटा आदानप्रदान गर्न सम्झौता गरेको छ।

नयाँ दिल्लीले सेन्टिनेल डेटामा पहुँच प्राप्त गर्दछ, जबकि युरोपले भारतीय मिसनहरूबाट डेटा प्रयोग गर्न सक्छ, यद्यपि व्यावसायिक उच्च(रिजोल्युसन इमेजरीलाई बहिष्कृत गरिएको छ।

त्यो सम्बन्धलाई गहिरो बनाउनको लागि सबैभन्दा तत्काल क्षेत्र विपद् व्यवस्थापन हो।

ईओएस(०५ ले दक्षिण एसिया र हिन्द महासागरमा निरन्तर अवलोकन प्रदान गर्न सक्छ। युरोपले ती छविहरूलाई राडार, आपत्कालीन म्यापिङ, बहुस्पेक्ट्रल जानकारी र प्रशोधन क्षमताहरूसँग पूरक बनाउन सक्छ। चक्रवात वा बाढी जस्ता द्रुत रूपमा विकासशील घटनाहरूको समयमा, थप स्रोतहरूमा पहुँचले प्रतिक्रिया समय घटाउन सक्छ।

त्यहाँ एक रणनीतिक आयाम पनि छ जसको मूल्य हरेक दिन बढ्दै छ।

आधुनिक अर्थतन्त्रहरू नेभिगेसन, दूरसञ्चार, मौसम विज्ञान, रसद र रक्षाको लागि अन्तरिक्षमा निर्भर छन्। उपग्रहहरूको सङ्ख्या बढ्दै जाँदा, कक्षामा वस्तुहरूको निगरानी गर्ने, टक्करबाट बच्न र महत्त्वपूर्ण पूर्वाधारको सुरक्षा गर्ने आवश्यकता पनि बढ्दै जान्छ।

ब्रसेल्स र नयाँ दिल्ली बीचको कार्यसूचीमा पहिले नै अन्तरिक्ष निगरानी, ​​सञ्चार र सुरक्षामा सहयोग समावेश छ।

जनवरी २७ मा नयाँ दिल्लीमा भएको भ्ग्(भारत शिखर सम्मेलनमा, दुवै पक्षले सुरक्षा र रक्षा साझेदारीमा पनि हस्ताक्षर गरे। नेताहरूको संयुक्त वक्तव्य अनुसार, यसले समुद्री सुरक्षा, रक्षा उद्योग र प्रविधि, साइबर र हाइब्रिड खतराहरू, अन्तरिक्ष र आतङ्कवाद विरोधी विषयहरूलाई समेट्छ।

सीमाहरू हुनेछन्। कुनै पनि पक्षले स्वतन्त्र रूपमा सैन्य सेन्सरहरू, सुरक्षित सञ्चार वा निश्चित दोहोरो(प्रयोग प्रविधिहरू साझा गर्नेछैन, तर त्यो सीमाले फराकिलो साझेदारीलाई रोक्दैन।

भारतले स्केल, प्रतिस्पर्धी लागत र विस्तार भइरहेको अन्तरिक्ष उद्योग ल्याउँछ।

प्रयास गर्नुहोस्। युरोपले गहिरो प्राविधिक पारिस्थितिक प्रणाली, सञ्चालन अनुभव र नागरिक सेवाहरूमा अन्तरिक्ष डेटा एकीकृत गरेको दशकौँको परिणामस्वरूप।

परिणाम यो हो कि भारत र युरोप जति स्वायत्त हुँदै जान्छन्, उनीहरू बीचको सहयोग त्यति नै आकर्षक साबित हुन सक्छ। उनीहरूले एउटै अन्तरिक्ष कार्यक्रम निर्माण गरिरहेका छन् भनेर होइन, तर उनीहरूले एउटै समस्या समाधान गर्न खोजिरहेका छन् भनेरस् उनीहरूको सुरक्षा र अर्थतन्त्रका लागि आवश्यक क्षमताहरूलाई स्थायी रूपमा अन्य शक्तिहरूमा निर्भर रहनबाट रोक्ने।

वासिङ्टन र बेइजिङ बीच बढ्दो ध्रुवीकरण भएको संसारमा, अन्तरिक्ष एउटा क्षेत्र हुन सक्छ जहाँ दुवै शक्तिहरूले रणनीतिक बोर्डमा अझ महत्त्वपूर्ण स्थान सुरक्षित गर्न सक्छन्।