कराँची। विद्यालय त्यस्तो ठाउँ हुनुपर्छ जहाँ बालबालिकाहरूले पढ्न सिक्छन्, आफ्ना महत्त्वाकाङ्क्षाहरू पत्ता लगाउँछन् र भविष्यको लागि तयारी गर्छन्। तथापि, पाकिस्तानमा विद्यालय भवनहरूको भत्किने, भत्किने सीमा पर्खालहरू र आधारभूत सुविधाहरूको अभावले त्यो वाचालाई हजारौँ परिवारहरूको लागि खतराको स्रोतमा परिणत गरेको छ।

कराँचीको ओराङ्गी टाउनमा सरकारी विद्यालयको पर्खालमुनि पाँच जना पुरुषको मृत्युले सार्वजनिक पूर्वाधारको विचलित पार्ने असफलतालाई उजागर गर्‍यो। केही हप्ता पछि, पेशावरमा भएको धेरै घातक विद्यालय भवन भत्किने घटनाले सङ्कटलाई अझ तीव्र रूपमा केन्द्रित गर्‍यो।

यी त्रासदीहरू समान छैनन्। कराँची घटनामा जीर्ण सरकारी विद्यालयको पर्खाल समावेश थियो, जबकि पेशावर विपत्ति निजी शैक्षिक संस्थामा भएको थियो।

तैपनि दुवैले भवन सुरक्षा, नियामक निरीक्षण र शैक्षिक प्रतिष्ठानहरूमा बालबालिकाको सुरक्षाको बारेमा आधारभूत प्रश्नहरू उठाउँछन्। तिनीहरूले बिग्रँदै गएको पूर्वाधारलाई रोकथाम गर्न सकिने विपत्तिले समस्यामा सार्वजनिक ध्यान नदिएसम्म जारी राख्न अनुमति दिने परिणामहरू पनि उजागर गर्छन्।

कराँचीमा बेवास्ता गरिएको चेतावनी
सेप्टेम्बर ११ २०२६ मा, कराँचीको ओराङ्गी टाउनमा रहेको एक सरकारी विद्यालयको पर्खाल भत्किँदा पाँच जनाको मृत्यु भयो र दुई जना घाइते भए। प्रहरीले डनलाई बताएअनुसार सेक्टर ११ मा घटना हुँदा विद्यालय बन्द थियो। प्रहरी विवरणका अनुसार, धेरै मानिसहरू लागूपदार्थ सेवन गर्न घटनास्थलमा भेला भएका थिए र केहीले पर्खाल ढल्दा त्यसबाट स्टिल निकाल्ने प्रयास गरिरहेको आरोप छ।

पीडितहरू वरपरको परिस्थितिले भत्किँदा उठेका प्रश्नहरूलाई कम गर्दैन। बासिन्दाहरूले सीमा पर्खाल खतरनाक रूपमा जीर्ण भएको चेतावनी दिएका थिए।

द एक्सप्रेस ट्रिब्यूनले पछि रिपोर्ट गर्‍यो कि स्कूलमा पढ्ने लगभग ४५० केटाकेटीहरू जोखिममा छन् किनभने पर्खालका अन्य भागहरू पनि अनिश्चित अवस्थामा थिए। घटनाले एउटा चिन्ताजनक विरोधाभास उजागर गर्‍यो: स्कूललाई ​​घेर्न र सुरक्षा गर्नको लागि बनाइएको संरचना यति बिग्रिएको थियो कि यसलाई अब सुरक्षित मान्न सकिँदैन।

स्टिलको कथित हटाउनाले तत्काल परिस्थितिमा योगदान पुर्‍याएको हुन सक्छ, तर पर्खालको रिपोर्ट गरिएको अवस्थाले मर्मत सम्भार, निरीक्षण र चेतावनीको प्रतिक्रियाको बारेमा व्यापक प्रश्नहरू खडा गर्छ।

पाँच जनाको मृत्युभन्दा पनि खतरा फैलिएको छ। विद्यालय जाने बालबालिकाहरू कक्षाकोठा, पर्खाल र वरपरका संरचनाहरूले आफ्नो जीवनलाई खतरामा नपारोस् भनेर सुनिश्चित गर्न परिसरको जिम्मेवार अधिकारीहरूमा निर्भर हुन्छन्।

जब लामो समयदेखि देखिएको खतरालाई सम्बोधन गरिएन भने, असफलता निर्माण र मर्मत सम्भारभन्दा बाहिर पुग्छ। यो संस्थागत जिम्मेवारीको प्रश्न बन्छ।

पेशावरको घातक विद्यालय भत्किनु
१५ अक्टोबरमा बिहानको कक्षाको समयमा पेशावरमा रहेको अल-खैर शिक्षा केन्द्रको छत भत्किँदा चिन्ताहरू अझ जरुरी भए। रोयटर्सले रिपोर्ट गरेको छ कि ३४ बालबालिका र एक महिला शिक्षिकाको मृत्यु भएको छ भने ४५ बालबालिका घाइते भएका छन्। धेरैजसो पीडितहरू १३ वर्ष मुनिका थिए।

प्रारम्भिक रिपोर्टिङ अनुसार, अधिकारीहरूले कमजोर भवन संरचना र निर्माणलाई कारण बनाएका थिए जसले पहिले नै कमजोर छानामा थप भार राखेको थियो। प्रहरीले विद्यालयको मालिकलाई पक्राउ गर्‍यो, र त्यसपछि अनुसन्धान गरियो। पीडितका परिवारहरूले संस्थालाई ज्ञात संरचनात्मक समस्याहरूलाई बेवास्ता गरेको आरोप लगाए।

पेशावर दुर्घटनामा सरकारी विद्यालयको सट्टा निजी शैक्षिक प्रतिष्ठान संलग्न थियो, जिम्मेवारी जाँच गर्दा यो एक महत्त्वपूर्ण भिन्नता हो। तैपनि, यसले असुरक्षित शैक्षिक भवनहरूसँग सम्बन्धित जोखिमहरू संस्थाको एक वर्गमा सीमित छैनन् भनेर देखाएको छ। अभिभावकहरूका लागि, जब बच्चाहरू विद्यालय भवनमा प्रवेश गर्छन् र घर फर्कन असफल हुन्छन् तब यो भिन्नताले थोरै सान्त्वना प्रदान गर्दछ।

मृत्युहरूले पाठ वितरण, शिक्षकहरूको नियुक्ति वा शुल्क सङ्कलनबाट अलग जिम्मेवारीको रूपमा संरचनात्मक सुरक्षाको जाँच गर्ने महत्त्वलाई पनि रेखाङ्कित गर्दछ। कराँची र पेशावर घटनाहरू तिनीहरूको तत्काल परिस्थितिमा फरक छन्, तर दुवैले शैक्षिक परिसरको भौतिक अवस्थालाई सार्वजनिक छानबिनमा ल्याए छन्।

एउटा अवस्थामा, स्कूल समय बाहिर बिग्रँदै गएको पर्खाल ढल्यो; अर्कोमा, बच्चाहरू कक्षामा उपस्थित हुँदा छतले बाटो छोड्यो। सँगै, तिनीहरूले कसरी बेवास्ता गरिएका संरचनात्मक खतराहरूले विनाशकारी परिणामहरू निम्त्याउन सक्छन् भनेर चित्रण गर्छन्।

हराइरहेको आधारभूत सुविधाहरू
राष्ट्रिय तस्बिरले थप सन्दर्भ प्रदान गर्दछ। पाकिस्तान आर्थिक सर्वेक्षण २०२५-२६ मा रिपोर्ट गरिएको तथ्याङ्क अनुसार, पाकिस्तानका सार्वजनिक विद्यालयहरूले बिजुली, पिउने पानी, शौचालय र सीमा पर्खालको अभावको सामना गरिरहेका छन्। जुन २०२६ मा दुनिया न्यूज द्वारा प्रकाशित एक रिपोर्टले भन्यो कि ६५ प्रतिशत सार्वजनिक विद्यालयहरूमा बिजुली थियो, ३५ प्रतिशत बिजुलीको पहुँच बिना नै।

केवल ७६ प्रतिशतमा पिउने पानीको सुविधा थियो भने लगभग २३ प्रतिशतमा शौचालयको अभाव थियो। सर्वेक्षणले २५ प्रतिशत सार्वजनिक विद्यालयहरूमा सीमा पर्खाल नभएको पनि सङ्केत गरेको छ।

यी तथ्याङ्कहरूले पूर्वाधारका विभिन्न रूपहरू वर्णन गर्छन्। अभाव, र विशेष सुविधा नभएका प्रत्येक विद्यालयले संरचनात्मक खतराको समान स्तरको सामना गर्नुपर्दैन। यद्यपि, तिनीहरूले सार्वजनिक शिक्षा प्रणालीको सामना गर्ने कमजोरीहरूको मात्रा प्रदर्शन गर्छन्।

बिजुलीको अभावले कक्षाकोठाको उपयोगितालाई असर गर्छ, विशेष गरी अत्यधिक मौसममा। अपर्याप्त सरसफाइले विद्यार्थीहरूको दैनिक अनुभवलाई जोखिममा पार्छ, जबकि सुरक्षित पिउने पानीको अभावले अर्को आधारभूत कठिनाइ सिर्जना गर्दछ। हराएको वा क्षतिग्रस्त सीमा पर्खालले स्कूल परिसरलाई बाहिरी खतराहरूमा पर्दाफास गर्न सक्छ र बच्चाहरूलाई अपर्याप्त सुरक्षाको साथ छोड्न सक्छ।

कमीहरू समान रूपमा वितरण गरिएको छैन। दुनिया न्युजले रिपोर्ट गरेको छ कि बलुचिस्तानमा केवल २१ प्रतिशत सार्वजनिक विद्यालयहरूमा र सिन्धमा ३२ प्रतिशतमा बिजुली उपलब्ध थियो। यस्ता असमानताहरूले प्रान्तहरूमा स्कूल पूर्वाधारको अवस्था उल्लेखनीय रूपमा फरक छ भनेर सङ्केत गर्दछ। तथ्याङ्कले यो पनि प्रकट गर्दछ कि किन पृथक् घटनाहरूले समस्याको पूर्ण तस्बिर प्रदान गर्न सक्दैन।

आवश्यक सुविधाहरू उपलब्ध नभए पनि विद्यालय खुला रहन सक्छ र बालबालिकाहरूलाई भर्ना गर्न जारी राख्न सक्छ। आधिकारिक रेकर्डमा कार्यरत विद्यालयको अस्तित्वले, आफैँले, यसको भवनहरू सुरक्षित छन् वा यसको परिसरले विद्यार्थीहरूको आधारभूत आवश्यकताहरू पूरा गर्दछ भनेर स्थापित गर्दैन।

उपेक्षा पछाडि आर्थिक तनाव
पाकिस्तानको शिक्षा सङ्कट सीमित सार्वजनिक लगानीसँग नजिकबाट जोडिएको छ। युनिसेफको अनुमान छ कि पाँच देखि १६ वर्ष उमेरका २.५१ करोड बालबालिका विद्यालय बाहिर छन्, जुन त्यो उमेर समूहको देशको जनसङ्ख्याको लगभग ३५ प्रतिशत बराबर हो। यसको शिक्षा सिंहावलोकनले निरन्तर कम सार्वजनिक खर्चलाई प्रगतिमा प्रमुख बाधाको रूपमा पहिचान गर्दछ।

पाकिस्तान आर्थिक सर्वेक्षण २०२४-२५ अनुसार, संस्थाले २०२४-२५ आर्थिक वर्षमा शिक्षा खर्च कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको लगभग ०.८ प्रतिशतमा झरेको बताएको छ। यसले यो पनि उल्लेख गर्दछ कि शिक्षा खर्चको लगभग ९० प्रतिशत आवर्ती लागत, मुख्यतया तलबमा जान्छ, जसले पूर्वाधार, सिकाइ सामग्री र अन्य सुधारहरूको लागि सीमित वित्तीय ठाउँ छोड्छ।

यी तथ्याङ्कहरूले कराँची वा पेशावर पतनको कारण अपर्याप्त खर्चले प्रत्यक्ष रूपमा निम्त्याएको स्थापित गर्दैन। त्यो निर्धारणलाई भवन-विशिष्ट अनुसन्धान र प्रमाण आवश्यक छ।

तथापि, तिनीहरूले व्यापक वातावरणलाई व्याख्या गर्न मद्दत गर्छन् जहाँ मर्मत सम्भार र पूर्वाधार आवश्यकताहरू सीमित स्रोतहरूको लागि प्रतिस्पर्धा गर्छन्। जब विद्यालयहरूलाई मर्मतको लागि पर्याप्त कोषको अभाव हुन्छ, भवनहरूको अवस्था एक महत्त्वपूर्ण चिन्ताको विषय बन्छ।

जोखिम विशेष गरी गम्भीर हुन्छ जब लामो समयसम्म गिरावट देखिन्छ वा अधिकारीहरूले चेतावनी पाउँछन् तर तिनीहरूलाई सम्बोधन गर्न असफल हुन्छन्। पूर्वाधार समस्याहरू बिस्तारै जम्मा हुन सक्छन्, जसले गर्दा नियमित मर्मत सम्भार र प्रभावकारी निरीक्षण विद्यालय सुरक्षाको लागि आवश्यक हुन्छ।

कक्षाकोठाभन्दा बाहिरको सङ्कट
असुरक्षित विद्यालयहरूको परिणाम चोटपटक वा मृत्युको तत्काल खतराभन्दा बाहिर फैलिन्छ। पाकिस्तानले पहिले नै बालबालिकाहरूलाई शिक्षामा ल्याउन र उनीहरूलाई भर्ना गराउनमा धेरै कठिनाइहरूको सामना गरिरहेको छ। युनिसेफको अनुमानले देखाउँछ कि लाखौँ विद्यालय प्रणाली बाहिर छन्, पर्याप्त प्रान्तीय असमानताहरू सहित। यस्तो परिस्थितिमा, विद्यालयहरूको भौतिक अवस्था शिक्षामा पहुँचको बारेमा ठूलो प्रश्नको अंश बन्छ।

स्थानीय सुविधाहरू कमजोर रूपमा मर्मत गरिएको बेला सरकारी संस्थाहरूमा निर्भर परिवारहरूसँग प्रायः सीमित विकल्पहरू हुन्छन्। कम आय भएका घरपरिवारहरूको लागि, विद्यालय भवनको अवस्थाले बच्चाको सिकाइ वातावरण मात्र होइन तर संस्थामा परिवारको विश्वासलाई पनि आकार दिन सक्छ।

सार्वजनिक विद्यालयहरूमा सबैभन्दा आधारभूत सुविधाहरूको अभाव हुँदा प्रभाव विशेष गरी महत्त्वपूर्ण हुन्छ। भवनलाई आधिकारिक रूपमा शैक्षिक संस्थाको रूपमा तोक्न सकिन्छ, तर जब बच्चाहरू सुरक्षित र पर्याप्त रूपमा सुसज्जित वातावरणमा पढ्न सक्दैनन् तब यसको व्यावहारिक मूल्य घट्छ। समस्याले सरकार र विद्यालय व्यवस्थापनको विभिन्न स्तरहरूमा जबाफदेहिताको बारेमा पनि प्रश्नहरू उठाउँछ।

कराँची घटनाले सरकारी संस्थालाई समेटेको छ भने पेशावरको पतनले निजी विद्यालयको स्वामित्व र संरचनात्मक अवस्थाको छानबिन गर्न प्रेरित गरेको छ।

जिम्मेवारी फरक छ, तर दुवै घटनाले विपत्तिहरू अघि गरिएका निर्णयहरू, निरीक्षण र मर्मत सम्भार व्यवस्थाहरूको सावधानीपूर्वक जाँचको माग गर्दछ।

जब चेतावनीहरू त्रासदीमा परिणत हुन्छन्
ओरङ्गी टाउनको पतनलाई पर्खाल भत्काउने परिस्थितिहरू मार्फत मात्र हेर्नु हुँदैन। यसको अवस्थाको बारेमा रिपोर्ट गरिएका चेतावनीहरूले थप आधारभूत प्रश्न उठाउँछन्: स्कूलको सीमा किन पाँच जनाको मृत्यु हुने र सयौँ भर्ना भएका बालबालिकाहरूलाई थप जोखिममा पार्ने गरी खतरनाक भयो?

पेशावरले शैक्षिक सुरक्षाको बहसमा अर्को विनाशकारी अध्याय थपेको छ। एउटै भवन भत्किँदा ३४ बालबालिका र एक शिक्षकको क्षतिले संरचनात्मक विफलताको मानवीय लागत भयानक मात्रामा प्रदर्शन गरेको छ।

अनुसन्धानले प्रत्येक विपत्तिको सटीक कारणहरू स्थापित गर्नुपर्छ, प्रत्येक पतनलाई एउटै विफलताको परिणामको रूपमा व्यवहार गर्नुको सट्टा।

तैपनि सुविधाहरूको अभाव, कम शिक्षा खर्च र असमान जानकारीको व्यापक प्रमाणले के देखाउँछ भने, यी घटनाहरू शिक्षा प्रणालीमा लामो समयदेखि रहँदै आएको दबाबको पृष्ठभूमिमा देखा परेका हुन्।

आफ्ना प्रियजन गुमाएका परिवारहरूका लागि, यसका परिणामहरू अपरिवर्तनीय छन्। असुरक्षित भवन वा अपर्याप्त सुविधा भएका विद्यालयहरूमा जान बाध्य बालबालिकाहरूका लागि, खतरा दैनिक चिन्ताको विषय बनेको छ।

शिक्षा प्रणालीलाई केवल भर्ना दर, परीक्षाको नतिजा वा आधिकारिक अभिलेखमा रहेका शिक्षण संस्थाहरूको सङ्ख्याका आधारमा मात्र मूल्याङ्कन गर्न सकिँदैन। ती संस्थाहरूभित्र बालबालिकाहरूको सुरक्षा पनि उत्तिकै आधारभूत विषय हो।

जब विद्यालय भवन सुरक्षाको सट्टा खतराको स्रोत बन्छ, तब त्यहाँ देखिने बेवास्ता केवल प्रशासनिक असफलता मात्र रहँदैन; यो त मानव जीवनसँग जोडिएको गम्भीर विषय बन्न पुग्छ।